DPPS Logo DPPS Logo slika
Šargan

Šargan (Vipera ursinii)

Šargan (Vipera ursinii) ili planinski šargan je jedna od tri zmije otrovnice u Srbiji. Pripada familiji Viperidae (ljutice, otrovnice ili vipere). Ime, odnosno epitet ,,ursinii“ je dobio u čast italijanskog prirodnjaka Antonija Orsinija. Areal rasprostranjenja ove vrste obuhvata uglavnom Evropu (Francuska, Italija, Mađarska, Balkansko poluostrvo), ali se može naći i na Kavkazu, u centralnoj Aziji i Iranu. Izbegava mesta gde ima ljudi i sklanja se u zaklon čak i kada oseti vibracije tla. U Srbiji areal rasprostranjenja je ograničen na Prokletije i Šar planinu. Naseljava planine, visokoplaninske pašnjake i livade iznad 1500 metara nadmorske visine dok se u nekim delovima areala može naći u nizijama gde naseljava stepe, suve ili vlažne livade, a takođe se može naći i u močvarnim područjima.

Šargan predstavlja najmanju vrstu evropske zmije iz grupe otrovnica pri čemu odrasle jedinke nisu duže od 60 centimetara. Ženke su krupnije od mužjaka, ali mužjaci imaju duži rep. Boja tela varira u zavisnosti od pola, najčešće je svetlo sive do svetlo braon sa sivom ili tamnobraon cik-cak šarom. Bočno, duž leđa nalaze se crne fleke, a donja strana tela je najčešće bela ili siva. Na glavi, koja je ovalna, smeštene su tri krupne krljušti. Rep je kraći od ostatka tela što je tipično i za druge otrovnice. Zenice šargana su postavljene vertikalno, kao i kod ostalih otrovnica. Ukoliko se šargan oseti ugroženim, uklupča se, sikće i drži glavu uspravno. Do ujeda dolazi najčešće kada se nagazi, ali otrov je slabog inteziteta i bol je sličan onom nakon uboda stršljena. Nakon ujeda uglavnom dolazi samo do blagih lokalnih simptoma kao što su slab bol, blagi otok i osećaj trnjenja.

Šargan je uglavnom aktivan danju i tada odlazi u potragu za plenom. Hrani se sitnim insektima, uglavnom zrikavcima i skakavcima, a ređe tvrdokrilcima, paucima, žabama poput obične češnjarke (Pelobates fuscus), močvarne žabe (Rana arvalis) i šumske žabe (Rana dalmatina), gušterima kao što su livadski gušter (Lacerta agilis), zidni gušter (Podarcis muralis), stepski gušter (Podarcis tauricus) i živorodni gušter (Zootoca vivipara), rovčicama i glodarima. Sa druge strane šargan je plen drugim vrstama zmija poput smukulje (Coronella austriaca), pticama grabljivicama, rodama, vranama, divljim mačkama (Felis silvestris), lasicama.

Najveći deo godine šargan provodi sakriven ispod korenja starog drveta ili pod zemljom. Hladni period godine, od oktobra i novembra pa do marta i aprila, provode u hibernaciji (zimskom snu). Iz hibernacije prvo izlaze mužjaci najčešće tokom aprila, a nakon dve ili tri nedelje se pojavljuju i ženke i ubrzo počinju da se pare. Jedinke se uglavnom ne pare svake već svake druge ili čak treće godine. Ženka ne leže jaja već rađa formirane mladunce (ova pojava označava se kao ovoviviparija) i na svet donosi do dvadeset jedinki, dužine oko 15 centimetara.

Prema IUCN-u šargan je svrstan u kategoriju ranjivih vrsta što ga čini najugroženijom zmijom u Evropi, a glavni razlog za svrstavanje šargana u ovu kategoriju su relativno mali areal i njegova fragmentacija. Pre svega ga ugrožava konverzija tradicionalno obrađivanih livada u intenzivno obrađivano i ispašeno zemljište što je prouzrokovalo značajan pad populacije ove vrste u centralnoj i južnoj Evropi. Takođe, pošumljavanje predstavlja pretnju ovoj vrsti u nekim oblastima kao i izgradnja puteva i ski-staza, klimatske promene, a u nekim delovima areala i trgovina divljim životinjama. Zbog svega navedenog šargan se nalazi na apendiksu I CITES-a, apendiksu II Bernske konvencije te aneksu IV Direktive o staništima EU, a zakonom je zaštićen u velikom broju zemalja koje naseljava. U Srbiji je šargan zaštićen kao strogo zaštićena vrsta.

Autor: Rada Baroš

Ne zadržavamo autorska prava na fotografije. Sve fotografije korišćene u ovom članku preuzete su sa interneta sa public licencom.